Sekretne przejścia Kłodzka, o których nie mówią przewodniki

Gdzie w Kłodzku szukać „sekretnych przejść” – kilka słów kontekstu

Miasto warstwowe: nad ziemią, na zboczach i pod brukiem

Kłodzko nie jest typowym, „płaskim” miastem ryneczka i paru uliczek. To twierdza, dolina i labirynt połączony w jedno. Z jednej strony dolina Nysy Kłodzkiej, z drugiej strome zbocza i wzgórza, a pomiędzy nimi średniowieczne miasto, późniejsze fortyfikacje pruskie i współczesna zabudowa. Ten układ od początku wymuszał tworzenie dodatkowych połączeń: schodów, ramp, korytarzy, przejść gospodarczych i wojskowych.

Oficjalnie turyści dostają kilka „głównych atrakcji”: podziemną trasę turystyczną, Twierdzę Kłodzko, most gotycki, starówkę. Tymczasem dla mieszkańców i osób obeznanych z topografią funkcjonuje równoległa sieć przejść: skrótów przez podwórka, stromych ciągów schodów omijających serpentyny ulic, przejść w nasypach kolejowych i fragmentów dawnych korytarzy technicznych. Część z nich jest w pełni legalna i publiczna, inne leżą na pograniczu „półpublicznego” korzystania – działają od dziesięcioleci, choć na żadnej mapie dla turysty ich nie zaznaczono.

Do tego dochodzi jeszcze warstwa podziemna. Pod starym miastem istnieje rozległy system piwnic, dawnych magazynów, korytarzy minerskich twierdzy i podziemnych przejść technicznych. Część jest zagospodarowana jako podziemna trasa, część – zamknięta z powodów bezpieczeństwa lub z uwagi na prywatną własność. Nie ma tu mowy o jednym „wielkim tunelu pod Kłodzkiem”, raczej o gęstej siatce lokalnych odcinków o konkretnym przeznaczeniu.

Co naprawdę oznaczają „sekretne przejścia” w Kłodzku

Określenie „sekretne przejścia Kłodzka” łatwo skojarzyć z filmowym obrazem: ukryte drzwi za szafą, tajna klapa w posadzce, tunel prowadzący od kamienicy prosto pod twierdzę. Tego typu scenariusze lepiej zostawić scenarzystom. W rzeczywistości „sekretne przejścia” w Kłodzku to najczęściej:

• półoficjalne skróty – ciągi schodów między ulicami na różnych poziomach, bramy i arkady przechodnie, przejścia przez podwórka otwarte dla pieszych od dziesiątek lat;
• korytarze techniczne – łączniki między piwnicami, przejścia obsługi w twierdzy, przejścia pod lub wzdłuż dawnych umocnień;
• zapomniane fragmenty infrastruktury – ślepe odnogi dawnych korytarzy, stare przejścia obronne, zejścia nad rzekę, dziś częściowo zasypane lub zarośnięte;
• ukryte w krajobrazie przejścia terenowe – wąskie ścieżki zboczami, widoczne dopiero z określonej perspektywy, „dzikie” zejścia do Nysy, ślady dawnych wejść w murach oporowych.

Ich „sekretność” nie zawsze oznacza zakaz. Często to po prostu efekt tego, że nikt nie zainwestował w tabliczki, oznakowanie i promocję. Dla miejscowych są oczywistością – wiedzą, że daną furtką można wyjść bliżej targu, że pewne przejście przez bramę jest otwarte do zmroku, a inne służy bardziej mieszkańcom kilku kamienic. Dla przyjezdnego bez mapy i lokalnego kontekstu te same miejsca są niewidzialne.

Mit: „wszystko już jest opisane w przewodnikach”

Popularne przekonanie głosi, że w czasach internetu i „Street View” nie ma już nic do odkrycia w miastach takich jak Kłodzko. Rzeczywistość jest bardziej złożona. Powodów, dla których pewnych przejść nie ma w przewodnikach, jest kilka:

• bezpieczeństwo – część dawnych korytarzy jest niestabilna, nie ma wentylacji ani wyjść awaryjnych. Promowanie ich jako atrakcji byłoby zwyczajnie nieodpowiedzialne;
• status własności – wiele piwnic, przejść przez podwórka i korytarzy technicznych należy do wspólnot mieszkaniowych lub prywatnych właścicieli. Wejście tam wymaga zgody, a przewodnik papierowy czy internetowy jej nie załatwi;
• logistyka i koszty – wprowadzenie ruchu turystycznego wymaga oświetlenia, zabezpieczeń, ubezpieczenia, personelu. Nie każdy fragment korytarza jest wart takiej inwestycji;
• „zbyt lokalny” charakter – wiele przejść interesuje głównie mieszkańców, bo skraca im drogę na pocztę czy do sklepu. Dla przyjezdnego to ciekawostka, ale trudno z tego zrobić „top atrakcję”.

Mit mówi: „Gdyby były jakieś tajne przejścia, dawno by je opisali”. Rzeczywistość: często wszyscy o nich wiedzą, tylko nikt nie próbuje z tego stworzyć produktu turystycznego. Miasto funkcjonuje dwutorowo – osobno dla mieszkańców, osobno dla turystów, którzy dostają trasę bezpieczną, prostą i przewidywalną.

Eksploracja odpowiedzialna kontra „urbex na siłę”

W Kłodzku działa sporo osób, które interesują się historią twierdzy, dawnych fortyfikacji i podziemi. Część z nich współpracuje z instytucjami, dokumentuje stan korytarzy, pomaga przy pracach porządkowych i inwentaryzacji. Inni wolą „dziki” urbex: wchodzenie na zamknięte tereny, forsowanie krat czy ogrodzeń, przeciskanie się przez zasypane wejścia. Dla laika obie grupy wyglądają podobnie, ale różnica jest zasadnicza.

Eksploracja odpowiedzialna zakłada szacunek do zakazów, oznaczeń, prywatnej własności i samej substancji historycznej. Nie chodzi o to, by „zobaczyć za wszelką cenę”, ale by zrozumieć miejsce i nie zostawić po sobie śladu. Czasem oznacza to świadomą rezygnację: wejście do korytarza, w którym czuć brak powietrza lub widać pęknięcia stropu, nie jest dowodem odwagi, tylko braku wyobraźni.

Szkodliwy urbex to podejście typu „jak nie ma tabliczki, to wchodzę”, „jak jest krata – tym ciekawiej”. Kończy się nie tylko ryzykiem wypadku, ale i dewastacją: wyłamywaniem zamknięć, niszczeniem zabezpieczeń, rozszczelnianiem starych murów. W przypadku struktur tak złożonych jak kłodzka twierdza czy stare piwnice pod rynkiem każde naruszenie może mieć konsekwencje dla całego układu. To, że ktoś „był i przeżył”, nie znaczy, że miejsce jest bezpieczne ani że kolejna osoba będzie miała tyle samo szczęścia.

Miasto na warstwach – jak ukształtowanie Kłodzka tworzy sieć przejść

Różnice wysokości, zbocza i naturalne „uzasadnienie” schodów

Kłodzko leży w dolinie Nysy Kłodzkiej, otoczone wzgórzami i stromymi stokami. Ta konfiguracja wymusza komunikację pionową. Stąd wzięły się liczne schody łączące różne poziomy miasta: od nadbrzeży rzeki, przez uliczki starego miasta, po stoki prowadzące ku twierdzy. Z perspektywy turysty wiele z nich wygląda jak przypadkowe, „wciśnięte” między kamienice ciągi stopni. Dla dawnych mieszkańców były codziennym narzędziem: krótszą drogą do pola, magazynu, strażnicy.

Różnice wysokości tworzą ogromne możliwości budowy przejść, które z zewnątrz są niewidoczne. Wejście na jednym poziomie może prowadzić do wyjścia kilkanaście metrów wyżej lub niżej, a od zewnątrz widzimy jedynie pozornie gładki mur oporowy. Stąd tyle miejsc w Kłodzku, gdzie w murze znajduje się zamurowany łuk, resztki portalu, ślad po balkonie czy galeryjce. To właśnie echo dawnych przejść, którymi kiedyś można było obejść skarpę, przejść „za” mur czy przeskoczyć z części mieszkalnej do gospodarczej.

Miasto lokacyjne, przedmieścia i rejon twierdzy – trzy światy połączone przejściami

Historycznie Kłodzko dzieliło się na część lokacyjną wokół rynku, przedmieścia rozlewające się w dolinie Nysy oraz rejon twierdzy dominującej nad miastem. Każdy z tych obszarów miał własną logikę przejść:

• miasto lokacyjne – gęsta zabudowa, wąskie działki, sieć piwnic i podwórek wymuszały powstawanie przejść „w poprzek” parceli, z tyłu kamienic, poprzez bramy przechodnie;
• przedmieścia – bardziej gospodarczy charakter, liczne stodoły, magazyny, warsztaty. Tu liczyły się przejazdy wozów i szerokie bramy, ale pojawiały się też przejścia nad rzeką i wzdłuż wałów przeciwpowodziowych;
• rejon twierdzy – przestrzeń podporządkowana wojsku. Potrzebne były korytarze komunikacyjne, przejścia obronne, galerie strzeleckie, zejścia do fos i przeciwstoków, a także drogi zaopatrzenia, często maskowane przed wzrokiem potencjalnego przeciwnika.

Te trzy układy nakładały się na siebie przez stulecia. Kiedy rola wojskowa maleje, część korytarzy trafia do cywilnego użytku, inne są zasypywane, kolejne adaptowane na piwnice lub magazyny. Dzisiejsze „sekretne przejścia Kłodzka” to często pozostałości po dawnych, dużo intensywniej wykorzystywanych połączeniach pomiędzy tymi trzema światami.

„Druga linia” ruchu pieszego: przejścia przez podwórka i tylne bramy

Większość przyjezdnych porusza się po Kłodzku głównymi ulicami: z rynku do twierdzy, z mostu gotyckiego na drugą stronę Nysy, w stronę dworca. Mieszkańcy używają równolegle tak zwanej drugiej linii ruchu pieszego. To zestaw przejść:

• bram przechodnich między ulicami, gdzie wchodzi się jedną fasadą, a wychodzi inną, na zupełnie innym poziomie ulicy;
• podwórek współdzielonych przez kilka kamienic, z których da się wyjść na dwie różne ulice;
• ciągów schodów prowadzących „na skróty”, często stromych i mało reprezentacyjnych, ale skracających drogę o kilka minut.

Te przejścia bywają oznaczane tylko lokalnie: małą tabliczką „Przejście do ul. …”, odrapaną strzałką na murze, czasem zwyczajnie „wiedzą zbiorową” mieszkańców. Dla osoby z zewnątrz brama może wyglądać jak wejście do prywatnej posesji, podczas gdy w praktyce ludzie od pokoleń przechodzą tamtędy między ulicami.

Tu pojawia się kwestia szacunku. To, że brama jest otwarta, nie znaczy, że jest to deptak. Dobrą praktyką jest trzymanie się zasad: przejść spokojnie, nie zaglądać w okna, nie robić zdjęć suszącego się prania i nie urządzać sesji foto na prywatnym podwórzu. „Druga linia” ruchu pieszego działa właśnie dlatego, że mieszkańcy nie czują się jak w skansenie.

Mit o „tunelach łączących wszystko ze wszystkim”

Mało które miasto-twierdza uniknęło swojej miejskiej legendy o „tajnym tunelu od twierdzy do zamku X” albo „podziemnym przejściu pod rzeką”. Kłodzko nie jest tu wyjątkiem. Krążą opowieści o korytarzach łączących twierdzę z kościołami, ratuszem, a nawet odległymi miejscowościami. Brzmi ekscytująco, lecz technicznie mało wiarygodnie.

Rzeczywisty system korytarzy w twierdzy i pod miastem jest rozległy, ale projektowany z myślą o logice wojskowej i gospodarczej, a nie romantycznych ucieczkach. Długie tunele na duże odległości oznaczałyby kolosalne koszty budowy, problem z wentylacją, drenażem wód gruntowych i utrzymaniem w tajemnicy takiej inwestycji. Zdecydowanie prościej i taniej było budować krótsze, funkcjonalne odcinki: od bastionu do bastionu, od piwnic magazynowych do studni, od koszar do składów amunicji.

Mit głosi: „na pewno jest gdzieś wielki tunel, tylko wojsko go ukrywa”. Rzeczywistość: jest wiele krótkich, połączonych logicznie fragmentów, z których większość ma dość prozaiczne przeznaczenie. Sekretne mogą być co najwyżej konkretne wejścia, o których wiedzą tylko wtajemniczeni. Same korytarze zwykle są mniej widowiskowe niż wyobraźnia podpowiada.

Jak czytać ślady dawnych przejść w dzisiejszym krajobrazie

Dla osoby wrażliwej na detale Kłodzko jest podręcznikiem historii budowanej na murach. Wiele śladów dawnych przejść jest nadal widocznych, trzeba tylko przestawić sposób patrzenia. Kilka typowych sygnałów:

• schody donikąd – ciąg kilku lub kilkunastu stopni kończący się przy murze, który wydaje się nieprowadzącym nigdzie tarasem. Często to pozostałość po wejściu do budynku lub furtce, dziś zamurowanej;
• zamurowane łuki w skarpach – ceglane lub kamienne nadproża w murach oporowych, częściowo zasypane. Niegdyś były to przejścia do piwnic, magazynów, kanałów technicznych lub zejść do fos;
• murki bez ogrodzeń – fragmenty muru w terenie, który nie wymaga już obrony ani podziału. To ślady dawnych granic podwórek, przejść między nimi lub nawet drobnych umocnień.

• nietypowe uskoki terenu przy elewacjach – dom stojący jakby „na półce”, z fundamentem odsłoniętym po jednej stronie, a schowanym po drugiej, zwykle wskazuje na dawną drogę, rampę lub schody biegnące nie tam, gdzie dziś jest główny chodnik;
• okna na poziomie gruntu – małe okienka tuż przy bruku lub nawet poniżej jego poziomu sugerują dawne wejścia do suteren, piwniczek lub przejść gospodarczych, które później częściowo zasypano.

Częsty mit głosi, że „skoro coś jest zamurowane, to na pewno coś ukrywa”. Rzeczywistość bywa o wiele bardziej przyziemna: zmianę przebiegu ulicy, podwyższenie chodnika po powodzi, dobudowanie sąsiedniej kamienicy. Zamurowany łuk nie zawsze skrywa tajny tunel; czasem to po prostu wyłączone z użytku wejście do piwnicy, które przestało mieć sens, gdy zmienił się poziom ulicy i własność parceli.

Dobrym sposobem na „czytanie” miasta jest porównywanie przeciwległych stron ulicy i narożników. Jeśli z jednej strony widać strome zejście do bramy podwórzowej, a naprzeciwko dom stoi wyżej, na kamiennym cokole, można podejrzewać, że dawniej biegł tamtędy inny ciąg komunikacyjny, dziś zastąpiony nową zabudową. Podobnie z murami twierdzy: tam, gdzie linia kamienia nagle się załamuje lub materiał zmienia się na cegłę, bardzo często dochodziło do późniejszych przebudów, zamurowań lub wybicia nowego przejścia.

Kto szuka śladów dawnych przejść, prędzej czy później trafi też na „ślepe” schody przy samych stokach twierdzy czy nad Nysą. Część z nich kończy się barierką i wygląda, jakby ktoś przerwał inwestycję w połowie. Zwykle to efekt odwrotny: schody miały sens wcześniej, gdy niżej istniała jeszcze inna droga, pomost, zejście do magazynu nad rzeką albo kładka nad suchą fosą. Gdy dolny poziom zniknął, górny fragment stopni został, bo łatwiej było go zostawić, niż zburzyć cały nasyp.

Kłodzko nagradza tych, którzy umieją patrzeć pod nogi i ponad linię witryn, a jednocześnie potrafią uszanować prywatność i ograniczenia współczesnego miasta. Sekretne przejścia istnieją – czasem wciąż fizyczne, częściej już tylko jako ślady w murze i pamięci mieszkańców – i nie potrzebują wielkich legend, żeby robić wrażenie na kimś, kto lubi łączyć kropki między historią, topografią a codzienną praktyką chodzenia po mieście.

Gdzie w Kłodzku szukać „sekretnych przejść” – kilka słów kontekstu

Jeśli spojrzeć na Kłodzko oczami kogoś, kto tu nie mieszka, „sekretne przejścia” są albo zbyt ukryte, albo zbyt codzienne, by trafić do folderu informacyjnego. Z perspektywy mieszkańca to po prostu wygodne skróty między szkołą, sklepem a przystankiem. Kontrast między tymi dwiema perspektywami rodzi wrażenie, że miasto skrywa coś więcej niż połączenia ulic. I rzeczywiście – sporo miejsc funkcjonuje na styku tego, co publiczne, a tego, co półprywatne lub techniczne.

Są trzy typy przestrzeni, w których nietrudno trafić na „drugi obieg” przejść:

• stare kwartały zabudowy śródmiejskiej, gdzie dawne trakty gospodarcze przeplatają się z nowymi schodkami i rampami;
• obrzeża umocnień, czyli rejony, gdzie miasto styka się z twierdzą albo dawnymi wałami i fosami;
• strefy przyległe do rzeki, z ich schowanymi zejściami, wjazdami do magazynów i znikającymi pomostami.

Mit podpowiada, że „sekretne przejście” musi być sensacyjne, najlepiej z kłódką i tabliczką „wstęp wzbroniony”. Rzeczywistość jest spokojniejsza: większość ciekawych przejść powstawała po to, by ktoś mógł szybciej dojść do pracy, wynieść węgiel do kotłowni, zsunąć beczkę do piwnicy albo przeprowadzić patrol między bastionami. Nie ma fajerwerków, jest funkcjonalność, która po dekadach staje się tajemnicza, bo straciliśmy do niej instrukcję obsługi.

Mapy, które nie pokazują wszystkiego

Kłodzko ładnie wygląda na planie turystycznym, ale z punktu widzenia „łowcy przejść” takie mapy są niemal bezużyteczne. Pokazują główne ulice i kilka charakterystycznych schodów, pomijając to, co najciekawsze: przejścia przez podwórka, przewiązki między kamienicami, zejścia techniczne do niższych poziomów. Dawne plany wojskowe i katastralne są znacznie bardziej gadatliwe, bo rejestrowały nie tylko budynki, lecz również murki, furtki, rampy i zejścia do fos.

Różnicę widać choćby w rejonie dawnej zabudowy przy stokach twierdzy. Na archiwalnych planach gęsta siatka linii oznaczała zejścia, drogi zaopatrzenia, ścieżki patrolowe. Dzisiaj część z nich to trawniki, część przykryto asfaltem, a część istnieje, ale prowadzi „donikąd”, bo dolny poziom zniknął. Dla współczesnego użytkownika to schody bez sensu; dla kogoś, kto patrzy przez pryzmat dawnej funkcji, to fragment większego układu komunikacyjnego.

Najwięcej rozminięć między mapą a rzeczywistością pojawia się tam, gdzie miasto jest wielopoziomowe. Ulica na papierze wydaje się linią prostą, w terenie jednak pnie się serpentyną po zboczu, przecina podwórka i mija dawne wejścia do piwnic, które ze względu na bezpieczeństwo zasypano i zamurowano. To właśnie te punkty „po drodze” tworzą zestaw lokalnych przejść, o których nie wie nikt poza ludźmi z sąsiedztwa.

Miasto na warstwach – jak ukształtowanie Kłodzka tworzy sieć przejść

Kłodzko jest miastem, które bardziej niż planu wymaga sekcji geologicznej. Różnica poziomów między nabrzeżem Nysy a rejonem twierdzy to nie tylko strome ulice – to całe piętra komunikacji. Podstawowa „warstwa” to oficjalne ulice i chodniki. Wyżej i niżej to, co bywa pomijane: galerie, schody, rampy, korytarze gospodarcze, czasem dawne przejazdy bramne odcięte od ruchu kołowego.

W rejonie starówki niektóre kamienice stoją dosłownie na dwóch światach: jeden adres patrzy na ulicę „frontową”, drugi wychodzi na tył, kilka metrów wyżej lub niżej. W takich miejscach zrozumienie przejść wymaga spojrzenia z boku, nie z góry. Tam, gdzie widzimy na elewacji dwa rzędy wejść – jeden na poziomie chodnika, drugi kilka stopni wyżej lub niżej – prawie zawsze kryje się bardziej złożona historia dojścia. Miasto wykorzystywało każdy próg, by wykuć dodatkowe wyjście, zejście do piwnicy lub furtkę na stok.

Powodzie, zwłaszcza te powtarzające się w XIX i XX wieku, dołożyły swoją warstwę. Podnoszenie poziomów ulic i bulwarów powodowało, że dawne wejścia do budynków znajdowały się poniżej nowego bruku. Część zasypano, inne przerobiono na małe okienka piwniczne, kolejne zostawiono jako przejścia techniczne, przez które da się obejść budynek „pod spodem”. Mit mówi, że „pod starym miastem jest drugie miasto”; w praktyce to raczej gęsta, nierówna sieć piwnic, korytarzy i krótkich przejść, które kiedyś były zwykłymi wejściami na poziomie ulicy.

Rzeka i skarpy jako generator przejść

Nysa Kłodzka wymusiła budowę nie tylko mostów, lecz również przejść wzdłuż i w poprzek doliny. Tam, gdzie dziś idzie się wygodnym bulwarem, dawniej funkcjonowały zejścia do magazynów, przystani, młynów i warsztatów zależnych od wody. Każde z nich potrzebowało schodów, rampy lub pochylni, które pozwalały ominąć naturalną barierę skarpy.

Część z tych zejść przetrwała w szczątkowej formie. Można trafić na nie jako na krótkie, kamienne schody kończące się barierką albo nagłym urwaniem muru. Dla kogoś, kto nie zna dawnej siatki funkcji nad rzeką, wyglądają jak nieskończona inwestycja. Tymczasem to raczej odwrotność – pozostałość po systemie, w którym dolny poziom (pomost, nabrzeże robocze, kładka nad fosą) zniknął, bo przestał być potrzebny.

Mit sugeruje, że każde „urwane” zejście nad rzeką prowadziło kiedyś do tajemniczego tunelu pod nurtem. Rzeczywistość jest przyziemna: większość takich schodów kończyła się zwykłą łódką, składzikiem drewna albo po prostu inną, dziś nieistniejącą drogą. Z punktu widzenia dawnego użytkownika nie było w tym nic tajemniczego – był po prostu krótszy dojście do wody niż z oficjalnej ulicy.

Podziemne przejścia poza główną trasą turystyczną

Zwiedzanie oficjalnej trasy Podziemnej Trasy Turystycznej daje dobre wyobrażenie o tym, jak wyglądają korytarze pod starym miastem, ale pokazuje tylko ułamek rzeczywistej różnorodności. Pozostałe piwnice, przejścia i przewiązki są, z oczywistych względów, zamknięte – należą do prywatnych właścicieli, służą jako magazyny, kotłownie, czasem schowki na rowery. Ich istnienie da się jednak wyczytać z kilku poszlak.

Piwnice, które łączą sąsiadów

W gęstej zabudowie starówki zdarzało się, że sąsiednie kamienice miały połączone piwnice. Powody były proste: wspólny dostęp do studni, przejście do wspólnego składu węgla, korytarz techniczny do instalacji. Dziś wiele z tych przejść jest zamurowanych, ale ślady łączeń widać w murach: inny rodzaj cegły, zarys łuku, różnica w spoinach.

Niektóre z tych korytarzy zostały wykorzystane w XX wieku jako schrony. Stąd bierze się miejski mit, że „pod każdym domem jest schron przeciwlotniczy połączony z następnym”. W praktyce przebicia robiono tam, gdzie było to najłatwiejsze – w piwnicach z cienkimi ścianami działowymi i dobrym dojściem od ulicy. Nawet jeśli przejście nadal fizycznie istnieje, to prowadzi między dwoma lub trzema piwnicami, a nie między dzielnicami miasta.

W rozmowach ze starszymi mieszkańcami pojawiają się historie o tym, jak dzieci „bawiły się w wojnę” w takich połączonych piwnicach, krążąc z jednej klatki schodowej do drugiej, czasem zupełnie nielegalnie. Dziś większość właścicieli nie ma ochoty na takich odkrywców, więc wiele przejść zostało po prostu zabudowanych, a pamięć o nich przetrwała tylko we wspomnieniach.

Korytarze techniczne i „piwnice, do których się nie schodzi”

Obok piwnic użytkowych istnieje kategoria przestrzeni, które służyły głównie celom technicznym: dostęp do rur, kanałów odprowadzających wodę, fundamentów. Czasem to jedynie nisze i przewężenia, czasem całe krótkie korytarze równoległe do ulicy. Z zewnątrz ich obecność zdradzają kratki wentylacyjne tuż nad chodnikiem albo drobne uskoki w linii fundamentu.

Te przestrzenie budzą najwięcej plotek. Krąży opowieść, że to właśnie nimi „da się przejść pod całym miastem”. Rzeczywisty obraz jest zdecydowanie bardziej pocięty: kratka pod jednym domem prowadzi do małej komory wentylacyjnej, kolejna kilka metrów dalej do oddzielnej piwniczki lub kanału deszczowego. Łączenie tego w jedną, spójną „trasę ucieczki” byłoby logistycznym koszmarem, nie wspominając o ryzyku zalania podcz